الف) چند نسخه خطّی به لهجه ها و گويش های گوناگون ايرانی:
1) فرهنگ بيرجندی ـ فارسی، از ملا علی اشرف بيرجندی؛ سه نسخه از اين اثر در کتابخانه های مرحوم محيط طباطبايي، مؤسّسه لغت نامه دهخدا و کتابخانه خصوصی دکتر محمداسماعيل رضوانی در تهران از سوی احمد منزوی گزارش شده است.
رک. فهرست منزوی: ج3، ص1932.
2) فرهنگ فارسی بفارسی از برادر زاده سيد نعمت الله جزائری که بيشتر واژه ها با لهجه شوشتری نگارش يافته است. نسخه ای در مؤسسه لغت نامه دهخدا در تهران موجود است.
رک. فهرست منزوی: ج3، ص1938.
3) فرهنگ واژه های خراسانی از نگارنده ای ناشناس. نسخه ای در کتابخانه سريزدی در يزد موجود است.
رک. فهرست منزوی ج3، ص1944.
4) فرهنگ واژه های رامند قزوين از مؤلفی ناشناخته که به دستور اعتضاد السلطنه نگاشته است. نسخه ای از اين اثر در کتابخانه مدرسه عالی شهيد مطهری (سپهسالار) در تهران موجود است.
رک. فهرست منزوی: ج3، ص1945.
5) اشعاری با لهجه رامند [قزوين] از ملا مظفّر کاشانی رودباری. نسخه ای از اين اثر در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره <2/14190> نگهداری میگردد.
رک. فهرست نسخه های خطّی کتابخانه مجلس شورای اسلامی: ج38، ص252.
6) نصاب با لهجه طبری از اميرتيمور قاجار طبری متخلص به امير که به دستور اردشيرميرزا نگاشته است. نسخه هايی از اين اثر در کتابخانه ملّی، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و کتابخانه خصوصی دکتر صادق کيا از سوی احمد منزوی گزارش شده است.
رک. فهرست منزوی: ج3، ص1959.

     ميراث مکتوب کهن سرزمين ايران، در گستره تاريخی خويش، خصوصاً در حوزه­ ادبيات فولکولوريک، آکنده از آثاری است، که به زبان ­های متنوّع و گوناگون منسوخ شده­ يا زنده ايرانی، همچون: پارسی، ترکی، عربی، سُغدی، پهلوی، اوستايي، ميخی و ...، نيز لهجه ­ها مختلف منطقه­ ای مانند: کُردی، طبری، بلوچی، لُری گيلکی، دری، تاجيکی، تاتی، يا گويش­ های محلّی مانند: شيرازی، مشهدی، بيرجندی، اصفهانی، خوانساری، آشتيانی، شوشتری، کرمانی، ممسنی، گرگانی دزفولی، رامندی، اردستانی، انارکی، اسفرائنی، لارستانی، گزّی، خوئينی و ...؛ لهجه­ ها و گونه ­های متنوّع زبان ترکی مانند: آذری، ترکمنی، خلجی، قشقايی، و ...؛ نگارش يافته و در قالب داستان، ديوان اشعار، کتب ادبی و ... به دست ما رسيده است. حتّی امروزه آثاری متعدد به زبان­ ها، گويش ­ها و لهجه ­های زنده ­ای مانند گويش­ های متنوّع ايرانی آذری، کُردی، بلوچی، گيلکی و ... در حال شکل­گيری و نگارش و سرايش هستند. بايد اذعان داشت که اين زبان ها و لهجه ­ها حقيقتاً ميراث گرانبهايی هستند که در واقع ادبيات و تاريخ مکتوب ما بر اساس همين لهجه ­ها و گويش ­ها شکل گرفته، نضج يافته و در گستره تاريخ اين مرز و بوم جريان يافته و باليده است. حفظ، آموزش، تحقيق و پژوهش، بررسی سير و تحوّل تاريخی اين زبان­ ها و لهجه ­ها از زوايای گوناگون، تهيه دانشنامه ­ها، لغت­نامه ­ها، دستور زبان ­ها، تدريس آن­ ها در مراکز علمی مانند دانشگاه ­ها و ...، بايسته­­هايی بسيار اساسی و ضروری هستند که بايد در قالب يک طرح ملّی همچون: <مرکز ملّی بازشناسی و پژوهش در زبان ­های و گويش های اقوام مختلف ايرانی>، مورد توجّه دولتمردان، مجلسيان، اوليای امر و دست­اندرکار در حوزه­ ادبيات يکپارچه­ اين مرز و بوم قرار گيرد...

براي حصول مقصود، زاويه­ي نگرش به اين موضوع را اندكي بسته­تر و تنگ­تر كرده و نگاه را به وضعيّت دروني حاكم بر <ميراث فرهنگ مكتوب> جاري و ساري اين مرز و بوم، معطوف داشته و با اندكي تأمّل در ساختارها و سازمان­هاي تأثيرگذار و دخيل در حفظ، اشاعه، سامان­دهي و برنامه­ريزي اين مواريث كهن، به صورت گذرا مورد بررسي  اجمالي قرار مي­دهيم تا چه قبول افتد و كه در نظر آيد!

هفتادمين بايسته، كه از نظر نگارنده مهم ترين آن ها نيز محسوب مي گردد، اختصاص به طرح بزرگ: «تأسيس كتابخانه ي بزرگ تخصصي اهل البيت علیهم السلام» دارد؛ بند نخستين بايسته هاي پژوهشي را با نام و ياد خدا آغاز نموديم و اكنون آخرين بايسته را با نام و ياد چهارده نور پاك علیهم السلام زينت بخشيده و اين مبحث را فعلاً مي بنديم.

برهيچ پژوهنده و مصحّح نسخه هاي خطّي پوشيده نيست كه در راستاي تحقيق و تصحيح نسخ، نخستين گام پس از انتخاب، شناسايي نسخ متعدّد از اثر مورد نظر و سپس مقايسه ي آن ها با يكديگر و بيان مرجّحات آن ها، براي مبنا و اصل قرار دادن در تحقيق و تصحيح اثر، از اوّليات يك كار پژوهشي در زمينه ي تصحيح نسخه هاست. متأسّفانه يك بانك اطلاعاتي جامع يا مركزي كه آگاهي هاي لازم را در اين زمينه ها براي يك مصحّح، محقّق و پژوهشگرنسخ خطّي، ميسور سازد، تاكنون مشاهده نگرديده است. با توجّه به اين كه دستنويس هاي مورد تحقيق از تنوّع و تكثّر موضوعي خاصّي برخوردارند؛ يكي از موضوعات مهمّ اين نوع پژوهش ها، كه بسياري از مباني عقيدتي و ديني ما شيعيان و نيز دكترين و راهبردهاي اين نظام  نيز بر آن استوار است، موضوع اهل بيت علیهم السلام و هر آن چه كه به نحوي به خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام منتسب است، مي باشد. يكي از آرزوهاي بزرگ و ديرينه ي نگارنده، ايجاد تمهيدات لازم براي تأسيس مركزي كاربردي در وحله ي نخست براي اطلاع رساني نسخه هاي خطّي مرتبط با اهل بيت علیهم السلام بوده است و اين امر مهمّ  را از سال 1373ش به طور جدّي پيگير بوده است و به هر مناسبت از لابلاي صدها فهارس دستنويس ها به ثبت و ضبط داده ها و اطلاعات نسخه هاي خطّي مرتبط با اين خاندان، اشتغال داشته است. در سال هاي 80-1379ش بر اساس فرصت مغتنمي كه همزمان با سال امام علي علیه السلام، ايجاد گرديد؛ نگارنده تصميم گرفت بخشي از داده هاي اين آثار و نسخه هاي خطّي كه به گونه اي مرتبط با شخصيّت امام علي  علیه السلاماست، استخراج و در مجموعه اي با نام: معجم الاثار المخطوطة حول الامام علي بن أبيطالبعلیه السلام، گردآوري و منتشر سازد؛ الحمدلله به حول و قوّه ي الهي اين مهمّ  در اثري با عنوان ياد شده، كه در آن بالغ بر پنج هزار عنوان در بيش از ده هزار نسخه ي خطّي با ذكر محلّ نگهداري آن ها، به صورت فهرست نامگوي، ياد شده بود، در سال 1381ش از سوي كتابخانه ي آيت الله العظمي مرعشي نجفي (ره) منتشر گرديد؛ از آن جايي كه اين اثر به صورت كاملاً انفرادي كار شده بود، و اگر چنان چه به صورت گروهي و جمعي مورد تحقيق و پژوهش قرار مي گرفت، بي ترديد هم عناوين آن بيش از اين تعداد بود و همچنين با اطلاعات و داده هاي بيش تري (در قالب فهرست توصيفي) منتشر مي گرديد، كه فايده و حوزه ي استفاده ي آن را به يقين دو چندان مي كرد؛ (هذه بضاعتنا المزجاة).

 در اين طرح بزرگ به صورت كلّي:

1) شناسايي دستنويس ها از فهارس نسخه هاي خطّي كتابخانه هاي داخل و خارج از كشور، كه به گونه اي مرتبط با اهل البيت علیهم السلام باشند، سپس جمع آوري تصاوير (عكس) اين نسخ از كتابخانه هاي سراسر جهان و ذخيره سازي آن ها در ابزار آلات و قالب هاي سنّتي و مدرن؛

 2) شناسايي كتب چاپي، سنگي، فاكسيميليه و ... و تهيّه ي نسخي از آن و در صورت عدم دسترسي به اصل تهيّه تصويري از آن آثار؛

 3) شناسايي هر نوع برنامه ي ديجيتالي، اعمّ از كتاب هاي الكترونيكي (e-book)، بانك هاي اطلاعاتي، نرم افزارها و لوح هاي فشرده (CD) و... و تهيّه نسخي از آن ها؛

  4) ايجاد مركز و كتابخانه اي بزرگ با همان عنوان ياد شده و نيز ايجاد و تهيّه ي امكانات لازم جهت سرويس دهي ارزان  براي پژوهشگران آثار اهل البيت علیهم السلام در تهران يا قم، با استفاده از نيروهاي كارآمد و مخلص و خدوم اهل البيت علیهم السلام و داراي انگيزه؛ اين ها گام هاي نخستيني هستند، كه در صورت صلاحديد اولياي امر بايد برداشته شود.

ممكن است در ذهن برخي اين توهّم پيش آيد، كه با وجود مراكزي همچون: «مركز احياي ميراث اسلامي در قم» يا وجود برخي كتابخانه هاي تخصّصي، مانند: «كتابخانه ي تخصصي اميرالمومنين عليه السلام» در مشهد، و از اين دست مراكز كه بالفعل وجود دارند، در واقع اين امر حاصل است و ديگر نيازي به تأسيس مراكزي جديد نيست! بايد در پاسخ گفت: اوّلاً در مورد مراكزي، مانند مورد نخستين، سياست هاي آن عزيزان تنها جمع آوري تصاوير آثار و نسخ خطّي مختصّ اهل البيت علیهم السلام نيست، بلكه نفس «نسخه» مطلوب آن هاست، هر چند كه مقوله ي مطروحه نيز تلويحاً در ضمن سياست هاي آنان نيز گنجانده شده باشد، كه البته حقيقتاً وجود چنين مراكزي، براي تسريع بخشيدن به عملي كردن اين طرح، كه تصاوير نسخه ها و ميكروفيلم هاي فراواني را كه به نحوي در باره ي اين خاندان علیهم السلام در آن جمع آوري نموده اند، بسيار مفيد و راهگشا است؛ ثانياً طرح مذكور يك طرح ملّي و هويّتي براي كشور شيعي ايران است، كه قابل طرح و عرضه در گستره ي جهاني و مبتني بر استانداردها و معيارهاي نوين حاكم بر بخش فرهنگي بوده باشد؛ ثالثاً در كتابخانه هايي تخصّصي، مانند كتابخانه ي ياد شده در مشهد، سياست هاي مسؤولين محترم آن در راستاي جمع آوري آثاري، در خصوص يكي از چهارده معصوم علیهم السلام، يعني امام عليعلیه السلام است، كه البته انصافاً از شناختي كه از جناب آقاي مجتهدي (حفظه الله) و رنج هايي كه وي در به وجود آوردن اين چنين گنجينه اي كشيده، سراغ داريم ، كه چگونه يك تنه، با اتكاء به امكانات محدود خويش، با كمك معنوي حضرت امير المؤمنين عليعلیه السلام ، اين چنين كتابخانه اي وسيع و كاربردي، ساخته است. امّا طرح بزرگ تأسيس كتابخانه ي تخصّصي اهل البيت علیهم السلام با چنين امكانات وسيع و عظيمي ـ كه جز حمايت الهي و عنايت ارواح طيّبه ي معصومين علیهم السلام، خصوصاً صاحب اصلي امروزين شيعه، يعني حضرت امام مهدي ‹عجّل الله تعالي فرجه الشريف› و همكاري و ياري مراجع شيعه، مقام معظّم رهبري، دولت و ملّت مسلمان و شيعه و بالمال همياري اهالي تحقيق و پژوهش، امكان پذير نيست ـ جميع اهل البيت و چهارده معصوم علیهم السلام، مورد نظر است و اين كتابخانه ي عظيم، در درون خويش بايد 14 كتابخانه ي تخصّصي، از نوع گنجواره اي كه جناب مجتهدي طراحي كرده، داشته باشد. طرح «تأسيس كتابخانه ي بزرگ تخصّصي اهل بيت علیهم السلام» در مرحله ي نخست رهبر معظّم  انقلاب را مورد خطاب قرار داده و عرض مي نمايد:

« رهبرا! اينك بعد از هزار و چهارصد سال، پرچم خونرنگ اسلام و اهل بيت علیهم السلام در دستان با كفايت شما قرار گرفته است، نسل هاي آينده، بعد از سال ها، عملكردهاي اين حكومت را، كه بر اساس مبناي اعتقادي و دكترين شيعه شكل گرفته، در بوته ي  نقد و بررسي قرار خواهند داد، چنان چه به عنوان مثال مردم مصر امروز بعد از هزار سال، عملكرد فاطميان و تأسيس جامع الأزهر را به عنوان سمبل و نماد اقتدار و تنها نشانه و بازمانده ي تفكّر حاكم بر آن حكومت، مورد ارزيابي قرار مي دهند؛ آن چه كه از شما انتظار داريم اين است كه با تمام توان و عِدّه و عُدّه اي كه امروز خداوند منّان در دستان شما نهاده ، طرح تأسيس و ايجاد بزرگترين پژوهشكده شيعي، يعني  ‹كتابخانه ي بزرگ تخصّصي اهل البيت علیهم السلام› را در كشور با مركزيّت تهران يا قم، كه همسنگ و همانند مصلاي حضرت امام خميني رحمت الله علیه باشد، رهبري و همراهي فرماييد؛ اگر فكر مي كنيد ايجاد چنين مركزي با ادغام چندين كتابخانه و مركز شيعي و پژوهشي موجود هم امكان پذير، ميسور و نقدتر است؛ بسم الله! فرصت مغتنمي است؛ باشد تا إن شاء الله اين اثر ِماندگار، بر تارك ايران شيعي،  به عنوان ميراثي نمادين از اين نظام و اقتدارش و نيز سمبلي از تفكّر رهبرانش در اعتلاي نام و ياد اهل البيت علیهم السلام؛ تا ايران شيعه و ايراني مسلمان ِ شيعي باقي است، بدرخشد».

در مراحل بعدي، طرح تأسيس چنين مركزي علاوه بر حمايت مالي و اجرايي دولت، خصوصاً همكاري هاي وزارت امور خارجه در ديپلماسي حاكم بين دول در همكاري هاي كتابخانه اي دراخذ تصاوير از نسخ خطّي اسلامي موجود در كتابخانه هاي آن كشورها، ضروري است، و بدون آن كمك ها، به راحتي امكان پذير نيست. البته ناگفته پيداست كه طرح تأسيس چنين كتابخانه اي تخصّصي و گسترده در سطح كلان احتياج به  مطالعات گسترده و كارشناسي هاي عميق مبتني بر تجربيّات علمي و ...دارد، ليكن به حول و قوّه ي الهي اگر اراده ي مسؤولين امر و خدمت گزاران خدوم و مخلص، به تأسيس چنين گنجينه اي عظيم تعلّق بگيرد، از آن جايي كه امري بسيار مقدّس و ارزشي است، خداوند متعال و ارواح  مقدّس و منوّر معصومين علیهم السلام هم، كه در واقع اين كار عظيم، با نام و ياد و اختصاصاً براي آن بزرگواران صورت مي گيرد، يقيناً كمك خواهند نمود؛ اللهمّ وفقنا لما تحبّ و ترضي.

حافظ وظيفه ي تو دعا كردن است و بس/// در بند اين مباش كه شنيد يا نشنيد!

همچنان كه در سطور پيشين بدان اشارت رفت، در ميان انبوهي از مجلات و نشريّات متنوّع داخلي و خارجي، به زبان هاي گوناگون مانند: فارسي، عربي، انگيسي، آلماني، اسپانيولي، ايتاليايي، فرانسوي، تركي استانبولي و ...، فهارسي موجز و متنوّع از نسخه هاي خطّي و مجموعه هاي خصوصي، كه در كتابخانه هاي عمومي و خصوصي نگهداري مي شوند، در قالب هاي فهرست يا توصيف متن معرّفي و منتشر گرديده، كه به جهت گستردگي آن ها در گستره ي جهاني، دسترسي به داده ها و اطلاعات اين نوع فهارس، عملاً امكان پذير نيست؛ حال اگر كساني از محقّقان و پژوهشگران اين همّت بزرگ و ارزنده را در خود سراغ دارند، كه متن و محتواي اين فهارس موجز و مختصر و اين آثار پراكنده در نشريّات و مجلات گوناگون را، پس از شناسايي، به صورت درهم كرد، يا به گونه هايي كه براي متخصّصان امر متصوّر و عملي است،  با ذكر منابع دقيق آن ها و در نهايت نيز با تهيّه ي يك فهرست و راهنماي جامع از عناوين و پديدآورندگان نسخه هاي خطّي معرّفي شده در اين مقالات و ساير نمايه هايي كه لازم است؛ در يك اثر، در قالب دو زبان فارسي و انگليسي[i] تهيّه و منتشر سازند، بي ترديد يكي از آثار نفيس و ماندگار در حوزه ي نسخه هاي خطّي و محلّ مراجعه ي محقّقان و پژوهشگران بي شمار در سطح جهان در زمينه ي دستنويس ها، اعمّ از مصحّحان و فهرست نگاران و ... خواهد بود.

از همان سال هاي نخستين كه نوشته هايي در قالب نشريّه در گستره ي جهاني منتشر گرديد، به تبع آن مجلات و نشريّاتي نيز در حوزه هاي تخصّصي پا گرفت؛ از همان ايّام پرداختن به نسخه هاي خطّي در قالب خبر، گزارش، تحليل و نيز فهارس آن ها، از مقولاتي بودند، كه در اين نوع نشريّات به تدريج، صورت تخصّصي، از سوي  پژوهشگران اين حوزه ارائه گرديد. در سال هاي بعد خصوصاً در دهه هاي اخير نشريّاتي كاملاً تخصّصي، در حوزه ي دستنويس ها، در داخل و خارج از كشور به زبان هاي متعّدد به وجود آمدند، كه در طول حيات انتشار خويش، با انتشار مقالات تخصّصي، منشأ تحوّلات فراوان در پيشرفت و تكامل دانش نسخه هاي خطّي، گرديدند؛ نشرياتي مانند: Oriens ، زير نظر شرق شناس برجسته هلموت ريتّر (اكنون زير نظر: رودلف زلهايم)، يا نشريّه ي نسخه هاي خطّي ، كه زير نظر زنده ياد محمّدتقي دانش پژوه و ايرج افشار منتشر مي گرديد. حال چقدر مناسب، خوب و به جاست كه از سوي پژوهشگراني كه توانايي لازم را دارند، اين نشريّات و مجلات، كه تعداد آن ها شايد بالغ بر صدها مورد نشريّه و مجلّه گردد، ابتدا مورد شناسايي قرار داده و سپس اطلاعات آن ها، اعمّ از زمان انتشار، فهرست نامگوي مقالات منتشر شده، محلّ انتشار و شرح حال و بيان آثار صاحبان اين نشريّات و ...؛ در اثري شايسته و در خور، در قالب عنواني مانند: فهرست جامع نشريّات تخصّصي در حوزه ي نسخه هاي خطّي، منتشر گردد.

تاريخ فهرست نگاري كتاب ها و دستنويس ها، از زمان هاي بسيار دور، با قالب هاي نخستين آن، تا متدهاي و ظرف هاي پيشرفته ي امروزين آن، مسير پر فراز و نشيبي را در سير تكاملي خود پيموده است، كه ثبت و ضبط اين تكامل تدريجي، خود حديث و نوشتار مفصلي را خواهان است، كه پرداختن به چنين پژوهشي، حقيقتاً  بايسته اي لازم و ضرورتي انكار ناپذير است، كه البته جاي طرح و پرداختن به آن فعلاً اين جا نيست و فرصت و مقال ديگري مي طلبد.

در طول تاريخ فهرست نگاري نسخه هاي خطّي در گستره ي جهاني، فهرست هاي متنوّعي شكل گرفته و به جامعه ي جهاني پژوهشگران اين آثار، تقديم گرديده است، كه شمار اين فهارس، از ده ها هزار مورد نيز فراتر است. افزون بر كتب فهارس مخطوط[i] و چاپي، هزاران فهرست نيز در ضمن نشريّات داخلي و خارجي به زبان هاي مختلف مانند: فارسي، عربي، انگليسي، آلماني، اسپانيولي، ايتاليايي، فرانسوي، لاتين، تركي (استانبولي/ عثماني/ آذري/ ازبكي)، اردو، روسي، عبري، هلندي، مالايايي، ژاپني، صربوكرواتي (بوسنيايي) و ...، منتشر گرديده است. حال با توجّه و مبنا قرار دادن كتابشناسي هايي از اين نوع آثار، كه در سال هاي اخير در مجموعه هاي متنوّع، در داخل و خارج منتشر گرديده[ii]، مانند: المخطوطات الاسلاميّة في العالم، اثر تحقيقي و پژوهشي محقّقان مؤسّسه ي ميراث اسلامي الفرقان در لندن، يا  فهارس المخطوطات العربية في العالم[iii]، اثر عالمانه ي گورگيس عوّاد و آثار ديگر؛ بايسته است يك كتابشناسي جامع از اين آثار به زبان فارسي منتشر گردد، كه نمايانگر و آئينه ي تمام نماي همه ي آثار در قالب فهرست بوده باشد، كه به نوعي در آن از دو نسخه خطّي و بالاتر سخني به ميان آمده است؛ يا در ميان آثار و ابزارهاي سنّتي مانند: كتاب، مقاله و...، يا مدرن مانند: اينترنت و نرم افزارها و لوح هاي فشرده و ...، از چند دستنويس، يادي يا سياهه اي تهيّه شده است. ناگفته پيداست كه بدنه ي اصلي اين اثر بايد داراي دو بخش: الف) عناوين فهارس دستنويس ها به صورت عمومي كه عنوان آن به زبان اصلي همراه ترجمه ي فارسي آمده باشد؛ ب) عناوين فهارس نسخه هاي خطّي به صورت تخصّصي و موضوعي، مشتمل بر داده هاي كتابشناسي هايي كه به نحوي در باره ي: «يك اثر» مانند: نهج البلاغة، يا «يك موضوع خاصّ» مانند: فقه شيعه، و يا در باره ي «يك شخصيّت» مانند: ابن سينا، تنظيم و نگارش يافته باشد.

كار سنگين و طاقت فرساي تحقيق، تصحيح، احيا و انتشار نسخه هاي خطّي ِ غبار گرفته و متروك مانده در گوشه ي كتابخانه ها، از سوي مصحّحان آشنا يا ناشناخته، امري نيست كه در اين مقال و مجال اندك و كوتاه، در باره ي رنج ها، مرارت ها يا جايگاه واهميّت فوق العاده ي آن، سخني به ميان آوَرْد. امّا بر اساس «ما لايُدرك كلّه، لايُترك جلّه»، به نظر نگارنده، حداقلّ كاري كه بايسته و لازم است نسبت به اين عزيزان، صورت پذيرد، تهيّه ي يك اثر در معرّفي آثار و شرح حال احيا كنندگان اين آثار، يعني: مصحّحان نسخه هاي خطّي، در داخل و خارج از كشور، از زمان شكل گيري امر تصحيح نسخه هاست. بسياري از اين اشخاص كه خود توانايي خلق و تأليف آثاري را به نحو مستقل دارا مي باشند[i]، ليكن به خاطر احترام و ادب به پيشينيان و زنده كردن آثار و نام و ياد گذشتگان از دانشمندان اين مرز و بوم، ايثار كرده و در نهايت تواضع و غربت، نسبت به احياي اين آثار جانفشاني مي كنند؛ همه ي كساني كه از دور هم دستي بر آتش داشته، مي دانند در مسير شناسايي نسخ، دسترسي به تصاوير نسخ با توجّه به شرائط سخت حاكم بر كتابخانه هاي ايران! ، خواندن متن نسخه، مقابله، نمونه خواني، تحقيق، تصحيح، مراحل چاپ و ...؛ يك مصحّح با چه مشكلاتي دست و پنجه نرم مي كند. به نظر نگارنده تهيّه ي چنين اثري، كه مي توان آن را: فرهنگ كامل تصحيح كنندگان نسخه هاي خطّي، ناميد؛ براي شناسايي كارهاي تصحيحي مصحّحان، كه خوشبختانه در سال هاي اخير با سير فزاينده ي گرايش پژوهشگران به اين امر مهمّ، همراه  بوده است، امري لازم و ضروري و حقيقتاً از نوع  پژوهه هاي ارزنده و بايسته در حوزه ي نسخه هاي خطّي است.

كتاب ارزشمند  فرهنگ سخنوران، اثر: ع. خيام پور، براي كساني كه اندك پژوهشي در زمينه ي مباحث ادبي و آثار منظوم داشته اند، اثري آشنا و شناخته شده است؛ اين اثر شايد از معدود كتب تراجم در زبان فارسي باشد، كه تقريباً بر اساس ترتيب تخلّص شاعران غزلسراي، تنظيم ونگارش يافته است. از آن جايي كه اين اثر در برخي موارد از گزينه ي كليدي تخلّصِ شاعر، عدول و مدخل را امور ديگري، مانند: نسبت مشهور شاعر يا نسبت محلّ زندگي يا تولّد شاعر، قرار داده و نيز از آن جهت كه از زمان تأليف اين اثر بيش از 40 سال مي گذرد، و در اين سال ها، آثار فراواني، مانند: فهارس متنوّع دستنويس ها، در معرّفي شاعراني كه براي نخستين بار، در منابع، يادي از آن ها گرديده است؛ ضرورت تهيّه ي كتابي جامع بر اساس «تخلّص شاعران»، ضرورتي انكار ناپذير و بايسته است؛ ناگفته نماند مقوله ي «تخلّص شعري» را بيش تر، شاعراني به كار برده  يا مي برند كه به زبان هاي فارسي يا تركي، غزل مي سروده يا مي سرايند؛ شاعراني كه به زبان عربي شعر مي سروده اند، نسبت به زبان هاي فارسي و تركي، در اشعار خويش، كمتر از تخلّص،  بهره  جسته اند.

در بسياري از مصادر و منابع، مقدّمه ي كتاب ها و نسخه هاي تصحيح شده از سوي پژوهشگران و ...، جسته گريخته، نسبت به نسخه هاي خطّي فهرست شده در مجموعه هاي گوناگون داخلي و خارجي و داده هاي آن ها، اظهار نظرهاي اصلاحي و ... شده، كه گاهي بسيار كليدي و راهگشا بوده و چه بسيار نقطه ي عطفي در شناسايي آن نسخ مي باشند. به عنوان نمونه در آثار ذيل در باره ي برخي نسخ معرّفي شده در فهارس آن كتابخانه ها، اظهار نظرهايي اصلاحي شده، كه در خور توجّه و عنايت است:  نابغه فقه و حديث، اثر سيّد محمّد جزائري، در باره ي فهرست كتابخانه ي مجلس شوراي اسلامي؛ المحقق الطباطبائي في ذكراه السنويّة الاولي، در باره ي فهرست كتابخانه ي آيت الله العظمي مرعشي نجفي ره؛ حديث عشق 1-5، كه در ميان مباحث كتاب اخيري، نسخه هاي خطّي فراواني به مناسبت در باره ي آن ها اظهار نظرهاي اصلاحي و ... شده؛ كه بسيار به جا و لازم است، كساني از پژوهشگران علاقمند به دانش نسخه هاي خطّي، اين موارد را استخراج و در قالب كتاب يا مقاله در نشريّاتي كه اختصاصاً براي اين امور و مشابه آن، راه اندازي شده اند،  منتشر سازند.

در حدود يك سوم از آثار منظوم و منثوري كه به عنوان مواريث كهن، از پيشينيان به دست نسل كنوني رسيده، آثار مكتوب منظوم مي باشند؛ حال اگر از بخش ادبي، يعني  ديوان ها، كه خود حديث مفصّل و مستقلي است، بگذريم؛ نسخه هاي خطّي فراواني هستند كه در موضوع خاصّي، مانند: فقه منظوم، منطق منظوم، عقايد منظوم، اخلاق منظوم، طبّ منظوم،... و در قالب شعر، نگارش يافته اند؛ حال تهيّه ي فهرستي از آثار منظومي، كه درآن به نوعي به يك موضوع خاصّ پرداخته شده است، در قالب فهارس توصيفي موضوعي با تفكيك زبان يا كتابشناسي هاي متنوّع؛ امري است بسيار مطلوب در امر اطلاع رساني نسخ خطّي كه ثمره ي نخستين آن در امر فهرست نگاري و شناسايي اين نوع آثار، كه كم هم نيستند، هويدا خواهد شد؛ تا ثمره هاي بعدي....

كشف الظنون، اثر گرانمايه ي كاتب چلبي، حاجي خليفه، مصطفي بن عبدالله قسطنطيني (درگذشته به سال 1067 هـ.) را كمتر پژوهشگري است، كه با نام اين اثر ارزشمند و پرفايده در امر شناسايي كتاب ها و نسخ خطّي، ناآشنا باشد. اين گنجواره مملوّ و مشحون از آثاري است كه ازآغاز تا زمان خود مؤلّف[i] را در بر مي گيرد؛ اين كتاب شريف كه زمينه ي پيدايش ذيول چندي از جمله كتاب ايضاح المكنون، اثر اسماعيل پاشا بغدادي و هدية العارفين، از همو، را نيز در سال هاي بعد فراهم آورده است، كه به برخي ديگر نيز  در مقدمّه اي مرحوم آيت الله العظمي مرعشي نجفي2 ، موجود در آغاز كشف الظنون، چاپ دوجلدي كتابفروشي اسلاميّه / جعفري اشاره گرديده است ؛ از آن جايي كه در اين اثر داده ها و اطلاعات فراواني، خصوصاً در بخش كتب وابسته (شروح و حواشي)، آمده است، متأسّفانه فاقد يك راهنماي مناسب و جامع براي دستيابي به عناوين و مؤلّفين آن هاست. در سال هاي نخستين دهه ي هفتاد شمسي، نگارنده با امكاني كه برايش مهيّا شده بود، پرداختن به اين امر مهمّ وكاربردي را در صدر كارهاي ناچيز پژوهشي خويش قرار داد، ليكن در ابتداي كار يكي از فهرست نگاران! با اين نيّت كه مؤسّسه اي در قم در حال ذخيره سازي ديجيتالي اين اثر و ساير آثار بر روي لوح فشرده هستند، اين كار را با توجّه به وجود چنين نرم افزاري، بي فايده و كاري موازي ارزيابي كرده و اين ناچيز را از ادامه ي كار برحذر داشت! البته بعد از طيّ مدتي طولاني، نرم افزار معجم فقهي، بيرون آمد، مشخّص شد آن چيزي كه مراد نگارنده بوده، از طاقت و توان آن  نرم افزار خارج است و اصولاً كار كتابي چيز ديگري است ... و متأسّفانه آن فرصت به وجود آمده هم از دست رفت![ii] حال كساني از پژوهشگران كه به اهميّت اين كار واقفند، بايد يك راهنماي تفصيلي از محتواي كتاب هاي سه گانه، يعني:  كشف الظنون، ايضاح المكنون و هدية العارفين، بر اساس چاپ مشهور آن ها، كه همان چاپ استانبول است، تهيّه نمايند، كه به نوعي تمام نمايه هاي و فهارس لازم، اعمّ از عناوين، پديدآوران، اعلام، اماكن و ...، را داشته باشد و بايد توجّه داشت كه مهمترين و حسّاس ترين بخش استخراج مطالب، مربوط به كتب وابسته (شروح و حواشي) است كه دقّت و توجّه و حسّاسيّت بيش تري را مي طلبد. اين اثر با توجّه به نيازهاي پژوهشگران جهان به آن، بي ترديد مورد توجّه و اقبال بين المللي و جهاني قرار خواهد گرفت، به شرط آن كه استانداردها و پارامترهاي لازم در يك راهنماي كامل را، دارا باشد.

دائرة المعارف بزرگ و ارزشمند:  قاموس الاعلام، اثر شمس الدين سامي، به زبان تركي با لهجه ي عثماني، يكي از آثاري است كه سامي براي تهيّه ي آن رنج هاي فراواني كشيده است و حقيقتاً مشحون و مملوّ از داده هايي از شرح حال ها و تاريخي و .. است؛ در اهميّت و جايگاه اين منبع بزرگ و ارزنده ي شش جلدي، همين بس كه از مرحوم علامه شعراني نقل گرديده: "اگر در زبان تركي اثري نبود، جز قاموس الاعلام سامي، مي ارزد كه به خاطر آن يك محقّق، زبان تركي را فراگيرد". حال چقدر به جاست براي استفاده ي پژوهشگراني كه با اين زبان آشنا نيستند، اين اثر به زبان فارسي نيز ترجمه و منتشر گردد.

اگر از برخي فهرست نگاران نسخه هاي خطّي شهير در خارج از كشور، كه خود آنان خاورشناسان برجسته اي نيز بودند، بگذريم؛ بسياري از ايران شناسان و خاورشناسان  مشهور مانند: تئودور نولدكه[i]، يرژي بچكا، ژان ريپكا[ii]، ادوارد جي. براون[iii]، مينورسكي، برتلس[iv]، هلموت ريتّر، ريچارد فراي[v]، آ. جي. آربري[vi] و بسياري ديگر، كه به نوعي كارهاي ارزنده ي در حوزه ي نسخه هاي خطّي انجام داده و از خود به يادگار نهاده اند، كه برخي از آن ها قطعاً مي تواند در رديف منابع برجسته و كليدي  نسخه شناسي و كتاب شناسي قرار گيرند. حال اميد است پژوهشگران و محقّقان برجسته، توانا و آشنا با اين مشاهير، آثار ارزنده ي آنان را مورد شناسايي و در يك اثر، آن داده ها را براي نسل هاي آينده، جاودانه سازند.

در ميان نسخ خطّي موجود در كتابخانه هاي داخل و خارج، آثاري ديده مي شوند، كه به گونه اي نقش واسطه اي بين فرهنگ ها و ملل و نيز روابط فرهنگي ـ سياسي دو ملّت را از نظر تاريخي و ...، ايفا مي كنند؛ البته نوعاً اين آثار، چه از لحاظ موضوعي و چه از لحاظ پديدآوران آن ها، هيچ يك مستقيم وابسته به فرهنگ اين مرز و بوم (ايران) نيستند؛ نسخه هايي با عناوين: تاريخ جنگ واترلو؛ تاريخ جنگ هاي ناپلئون و ...، كه بيش تر در قالب رمان و ... وارد فرهنگ اين سرزمين شدند، مي توان ازآن ها در مقولاتي مانند: گفتگوهاي تمدّن ها يا مذاهب و نيز روابط فرهنگي دو ملّت ايران و ...، بهره كافي را ازآن ها برد. مثلاً در بررسي روابط فرهنگي و تاريخي دو ملّت ايران و فرانسه و همچنين تأثيرات (تأثير پذيري/ تأثير گذاري) فرهنگي، ادبي و ... آن ها  در يكديگر، يا ميزان، نوع و عمق  نفوذ فرهنگ اين ملل را در فرهنگ هاي متنوّع اين مرز و بوم در دوره هاي خاصّ، مي توان با توجّه به اين آثار، در بوته ي ارزيابي علمي و تاريخي قرار داد. براي نمونه نگارنده سال هاي گذشته فهرستي از آثار مخطوط، موجود در كتابخانه هاي ايران و خارج را كه به زبان هاي عربي يا فارسي نگاشته شده اند، تهيّه نمود كه به نوعي با كشور فرانسه مربوط مي گرديد؛ از اين دست فهارس  مي توان براي كشورهايي، مانند: انگلستان، عثماني (تركيه)، آلمان، روسيه، اسپانيا، پرتغال و ... تهيّه نمود، كه در سير تاريخي پر فراز و نشيب ِ ايران زمين نقشي اساسي داشته و نيز در بررسي ‏هاي بين‏المللي روابط فرهنگي ـ سياسي ايران با ساير كشورهاي جهان در رشته‏هاي متعدّد به عنوان منابع اصيل تاريخي، مورد بهره‏برداري دانشجويان و ساير دانش پژوهان قرار خواهد گرفت.

در سال هاي اخير از رهگذر پيشرفت دانش و فن آوري رسانه اي و ابزارها، زمينه هاي متعدّدي براي پژوهش در موضوعات متنوّع  نسخه هاي خطّي در گستره ي جهاني، عايد پژوهشگران گرديده است، كه از آن جمله داده هاي ديجيتالي و الكترونيكي در رسانه ي عظيم شبكه ي اينترنت و يا برنامه هايي مفيد در قالب نرم افزارهاي قابل عرضه، مانند: لوح هاي فشرده (CD) است. چه بسيار متن فهارس نسخه هاي خطّي و يا تصاوير نسخ خطّي موجود در كتابخانه هاي داخل و خارج از كشور، با پشتوانه ي بانك هاي اطلاعاتي مدرن، به صورت روي خطّي و همزمان (Online) در اين شبكه در دسترس پژوهندگان اين امور هست؛ نيز در اين شبكه، كتابخانه هاي ديجيتالي متعدّدي به صورت روي خطّي، وجود دارند كه از طريق آن رسانه ي جهاني به داده هاي صدها هزار نسخه خطّي مربوط به كتابخانه هاي ايران[i] و جهان، همچنين متن هزاران كتاب چاپ شده  ـ كه از آن ها با عنوان كتاب يا نسخه ي الكترونيكي (e-book) ياد مي شود ـ و نيز اسناد گوناگون، به صورت رايگان يا بسيار ارزان دسترسي و استفاده نمود؛ حال محقّقان آشنا و متخصّص، بايد علاوه بر معرّفي سايت هاي اينترنتي مرتبط با دستنويس هاي اسلامي يا معرّفي ِ نرم افزارهاي موجود در اين زمينه ها، اين داده ها را پردازش كرده و به زباني ساده و قابل فهم همگان در اختيار نسخه پژوهان قرار دهند. ناگفته پيداست اين پژوهشگران، بايد به طور مستمرّ و بدون وقفه و پيوسته، اطلاع رساني اموري، مانند: طراحي هاي بانك هاي اطلاعاتي انجام گرفته يا در حال انجام براي ذخيره سازي داده هاي متنوّع از نسخه هاي خطّي، كتابشناسي ها و يا پژوهه هاي در حال انجام  نرم افزار پردازان را، با ارائه ي مقالات ارزشمند و متنوّع خويش به اطلاع همگان برسانند[ii].

امر تهيّه و نگارش كتابشناسي هاي متنوّع در موضوعات گواناگون، سواي اهميّّت، جايگاه و نقش مهمّي كه در مقوله ي پژوهش نسخه هاي خطّي، اعمّ از فهرست نگاري يا تصحيح و ... ، ايفا مي كنند؛ بر اساس يافته هاي نوين و نيز انتشار فهارس نسخه هاي خطّي جديد، احتياج به تجديد نظر، اضافات، استدراكات و ... دارند؛ حال وظيفه ي اين تجديد نظرها و استدراكات، در وحله ي نخست متعلّق به  كساني است، كه  افتخار نگارش فلان موضوع كتابشناسي، نخستين بار نصيب آن ها شده است؛ چرا كه اين پژوهشگران به جزئيّات امور آن كتابشناسي آشناتر از ديگراني هستند، كه قصد دارند ابتدائاً به تهيّه ي يك كتابشناسي در اين زمينه ي خاص بپردازند. اميد است همه ي كساني كه به نوعي يك كتابشناسي موضوعي تهيه نموده اند، نسبت به ثبت، ضبط و ادامه ي نگارش داده هاي مربوط به موضوع كتابشناسي منتشره ي خويش به هرترتيب به صورت كتاب يا مقاله در مطبوعات اقدام نمايند، تا إن شاء الله در زماني خاصّ نسبت به ويرايش جديد از اثر خويش به صورت كامل قدم هاي نهايي را بردارند. اصولاً در نگارش كتابشناسي ها، از  اين نظر كه همه روزه آگاهي هايي جديدتري در موضوع آن كتابشناسي، به جهت انتشار يا دسترسي به منابع و فهارس جديد، يافت مي گردد؛ به نظر مي رسد اين آثار با ويرايش جديد، حداقلّ هر پنج سال يك بار، بايد از سوي نگارندگان آن كتابشناسي ها يا كسان ديگر از پژوهشگران، انتشار يابد.

بيش تر محقّقاني كه با نسخه هاي خطّي در ارتباطند، عنايت دارند كه نوعاً در برگ هاي آغازين اين نسخ، تقريظ يا دست نوشته اي از بزرگان دين ودانش آمده است، كه يا به جهت اين كه نسخه در تملّك آنان بوده، يا به هر دليل ديگر، عباراتي بسيار شيوا، كليدي و مهمّ در معرّفي اثر يا مؤلّف آن و ...، نگاشته اند كه گاه به جهت شناخت عميقي كه اين شخصيّت ها با محتواي اثر يا پديدآور آن داشته اند يا با نگارنده هم عصر بوده اند، تقريظي نوشته اند، كه در اين صورت اين تقريظات كاملاً منحصر به فرد محسوب مي گردند. اين داده ها و اطلاعات ثبت شده در اين دست نوشته ها، معمولاً حاوي اطلاعات دست اوّل و نكاتي بديع مي باشند، كه شايد در هيچ يك از  مصادر ديگر نتوان يافت. به عنوان نمونه به تقريظات و يادداشت هاي مرحوم حضرت آيت الله العظمي مرعشي نجفي ره بر روي نسخه هاي خطّي[i] موجود در كتابخانه ي معظّم له، اشاره كنيم، كه مشحون و مملوّ از مطالب دست اول و منحصر به فرد در موضوع كتابشناسي يا نسخه شناسي اثر يا فوائد و نكات مهمّ و ارزشمند ديگري مانند: رجال، تراجم، انساب، تاريخ و ...، در طول حيات شريفشان طيّ مقاطع مختلف تاريخي، نگاشته اند. حال چقدر به جاست كه اين دست نوشته ها از روي نسخ خطّي كتابخانه ها، مورد شناسايي، ثبت، پردازش و بالمآل دراثري جامع و وافي گردآوري گردد؛ كه قطعاً اين اثر در قالب يك مرجع، جزء آثار ماندگار، ارزشمند و نفيس در حوزه ي تراجم نگاري، كتابشناسي، نسخه شناسي و ...، و با عنوان نمادي از  يك پژوهش برتر درميان ساير آثار، خواهد درخشيد.

در تمام يا بيش تر كتابخانه ها ي كشور و مراكزي كه به نحوي كار و روند فهرست نگاري نسخ خطّي در آن ها جريان دارد، در طيّ مقاطع زماني مختلف، پژوهشگراني گمنام، يادداشت ها و احياناً تذكّراتي در خصوص دستنويس هاي معرّفي شده ي آن مراكز در فهارس منتشره، اعمّ از استدراكات، اغلاط، و اشتباهات فهرست نگاري، را به متولّيان كتابخانه ها يا مسؤولين امور فهرست نگاري، ارائه داده اند، كه آن ها معمولاً آن استدراكات را در يك دوره ي مشخّص از فهارس دستنويس هاي آن مراكز، مانند: كتابخانه ي آيت الله العظمي مرعشي نجفي ره ، كتابخانه ي مجلس شوراي اسلامي، كتابخانه ي آستان قدس رضوي، كتابخانه ي مركزي دانشگاه تهران و ...، مضبوط است؛ حال چقدر به جاست اين مراكز، براي آگاهي پژوهشگران ديگر از اين داده ها و اطلاعات ناب و نيز اصلاح فهارس خويش، به نحوي به انتشار اين دست نوشته ها و حواشي ارزشمند و سودمند، اقدام نمايند.

در كتابخانه هاي داخل كشور علاوه بر دستنويس هاي عربي، فارسي و تركي، نسخه هاي خطّي جالب و متنوّعي به زبان هاي سامي و شرقي، مانند: سرياني، عبري، اردو، سانسكريت، برمه اي، مالايايي، حبشي، اوستايي، پهلوي، سغدي و ... و يا زبان هاي لاتيني وجود دارند، كه از جايگاه جهاني و اهميّت و نفاست و قدمت فوق العادّه اي برخوردارند. اين آثار، يا ميراث فكري و علمي دانشمندان اقلّيت هاي مذهبي همين سرزمين هستند، يا ميراث علمي و پيشينه ي هويّتي فرهنگ اقوام، اديان و ساير ملّت هاست، كه دست تقدير آن ها را طيّ ساليان متمادي به بلنداي تاريخ، به كتابخانه هاي عمومي و خصوصي اين مرز و بوم كشانده است؛ به هر تقدير اين نسخ يا به جهت فقدان تخصّص كافي فهرست نگاران در زمينه ي شناسايي و فهرست نگاري آن ها و يا به لحاظ اولويّت بندي هايي كه در اين مراكز، نسبت به معرّفي و فهرست نگاري نسخ به زبان هاي عربي، فارسي و تركي وجود دارد، اين نسخه ها، تاكنون به تفصيل يا اجمال معرّفي و شناسانده نشده اند؛ بر اساس برآورد كارشناسان متخصّص در اين امر، تعداد اين نسخه ها در كلّ كشور هزار و پانصد نسخه تخمين زده مي شود؛ اميد است از سوي متولّيان كتابخانه ها، اين نسخ در اختيار كارشناسان و پژوهشگراني كه به نوعي تخصّص كافي و لازم را در زمينه ي شناسايي و معرّفي اين آثار دارند، قرار داده شود، تا پس از شناسايي اين نسخ در كتابخانه ها، همگي در يك اثر با عنوان: فهرست مشترك نسخه هاي خطّي سرياني، عبري، حبشي و... در كتابخانه هاي ايران، چاپ و منتشر گردد.

فهارس نسخه هاي خطّي كه در ايران منتشر شده يا مي شوند، جز بخشي ناچيز از آن ها بعضاً فاقد فهارس اصلي متنوّع، مانند: فهرست عناوين، پديدآوران و نيز نمايه هاي فرعي استاندارد پايان كتاب، مانند: نمايه ي كاتب، اعلام، اماكن، مُهرها، متملكان و ...، مي باشند و حتي برخي مراكز مهمّ در ايران، مانند: كتابخانه ي ملّي، مجلس شوراي اسلامي، جز چند مجلّد اخيري فهارس، اصولاً فاقد هر گونه كتاب راهنماي جامع منتشر گرديده[i]، براي دستيابي به عناوين نسخه ها و مؤلفان و پديدآوران آن ها و ... ، هستند و براي دستيابي به داده هاي كليدي نسخه هاي كتابخانه، بايد به تك تك مجلّدات فهارس مذكور مراجعه نمود! يا اين كه بايد به كتابخانه هاي مربوطه مراجعه و از فهارس و راهنماهاي دستنويسي كه اين مراكز، مانند: كتابخانه ي مجلس براي خود تهيّه نموده اند، بهره برد؛ اخيراً برخي كتابخانه ها، مانند: كتابخانه ي ملّي ملك، طي سه جلد( مجلّدات 11-13)، به اين مهمّ پرداخته، كه كاري بسيار پسنديده و ارزشمندي بوده، كه همين جا، سزاوار است بر تهيّه كنندگان آن راهنماها، دست مريزاد بگوئيم! اميد است متولّيان امور كتابخانه ها به اين امر مهمّ عنايت خاصّي مبذول داشته و تهيّه ي راهنماها و فهارسي متنوّع، مشتمل بر نمايه هاي ياد شده و غير آن ها را، كه انصافاً فوائد زيادي برآن ها مترتّب است، در برنامه و دستور كار خويش، قرار دهند.

بر دانش پژوهاني كه به نوعي با نسخه هاي خطّي در ارتباطند، پوشيده نيست، كه در سال هاي اخير پرداختن به موضوع دستنويس ها در ميان پژوهشگران اين گونه آثار، شتاب و سرعت چشم گيري به خود گرفته است؛ آثار متعدّدي، اعمّ از كتاب و مقاله در موضوعات: «روش هاي تصحيح نسخ، روش هاي فهرست نگاري نسخ خطّي، روش هاي طبقه بندي علوم مرتبط با نسخه هاي خطّي، نگهداري و تنظيم نسخه ها در كتابخانه ها و سرويس دهي آن ها، ميكروگرافي و ريزنگاري و نيز ديجيتايز آن ها، كوديكولوژي[i]، ترميم و مرمّت دستنويس ها و اسناد، آسيب شناسي و آفت زدايي، صحافي و تجليد و ...»، تأليف گرديده، كه به جهت گستردگي و عدم سازمان دهي علمي و فقدان راهنماي جامع، شناسايي و استفاده ي از آن ها براي مراجعان حقيقتاً صعب گرديده است؛ سزاوار است، فهرستي جامع از اين آثار، كه در قالب كتاب يا مقاله در مطبوعات داخلي و خارجي آمده اند، تهيّه و ارائه گردد.

دسترسي به اطّلاعات و داده هاي فهارس نسخه هاي خطّي منتشر شده، با توجّه به كثرت اين آثار از نظر زبان و نيز تنوّع روش هاي تنظيم و نگارش در هريك از اين آثار و همچنين استفاده از علائم اختصاري متعدّد در اين آثار، در وحله ي نخست كاري بسيار صعب و طاقت فرسا مي نمايد و فراوان ديده شده كه اوقات مفيد مراجعه كنندگان براي به دست آوردن قلق آن و روش استفاده از آن فهارس، هدر مي رود، خصوصاً آن جايي كه اين فهارس به زبان هايي نوعاً ناآشنا براي ما ايرانيان، تنظيم شده باشد، مانند: فهرست دستنويس هاي كتابخانه ي غازي خسرو بيك در سارايوو، كه به زبان صربوكراواتي (بوسنيايي) تنظيم گرديده است. بايد توجّه داشت كه جز مقوله ي معرّفي انفرادي اين فهارس از ديدگاه انتقادي و ...، درنشريّات تخصّصي، كه امري پسنديده و مطلوب است، خوب است همراه اين معرّفي ها[i] يا در يك اثر جداگانه، متدها و روش هاي بهره گيري از اين فهارس، همراه ثبت ترجمه ي واژه هاي كليدي آن، مانند: عناوين و پديدآور، علائم اختصاري و رموز اين فهارس، بيايد؛ بي ترديد وجود چنين آثاري، مراجعات و بهره گيري پژوهشگران از فهرست هاي دستنويس ها را سهل و آسان خواهد نمود.

گسترش بسترهاي متعدّد علوم و پيدايش افق هاي جديد در آن، نتيجه ي قهري به هم پيوستگي آن هاست؛ يا به تعبير ديگر از تضارب انديشه ها، كه نماد عيني آن ها كتاب ها هستند، زمينه هاي پيدايش، بروز و ظهور آثار جديدي در پهنه ي فرهنگي اقوام و ملّيّت ها را فراهم مي سازند. تأثير پذيري آثار از يكديگر، تأثيرگذاري آن ها به همديگر و به هم پيوستگي آن ها چيزي نيست كه بخواهيم براي آن  به دليل و برهان متوسّل شويم، چرا كه بر اساس گفته ي حكما: "أدلّ دليل علي شيء وقوعه" است. بسياري از آثار سراغ داريم، كه در به وجود آمدنشان، از يك اثر يا شخصيّتي تأثير پذيرفته، يا در خلق اثري ديگر، ازخود تأثيرگذاشته است؛ به عنوان نمونه اگر جوانب گوناگون تفسير بحرالحقائق، اثر نجم الدين دايه رازي (درگذشته سال 654 هـ.) را مورد بررسي كارشناسانه قرار دهيم، مي مشاهده مي كنيم كهة «دايه» در اين اثر، مستقيماً از انديشه هاي صوفيانه ي نجم الدين كبري (درگذشته سال 618 هـ.) و نيزآثار خاصّي از وي الهام و تأثير پذيرفته است و به اصطلاح الگو گرفته است و در مقابل خود باز تفسير بحر الحقائق و نجم االدين دايه را نيز مي بينيم كه بر آثار ديگر بعد از خود، همچون: تفسير مطلع النقط، و تفسير روح المعاني، تأثير مستقيم نهاده و در نتيجه آن ها در موجوع از يك اثر يا يك شخصيّت مانند «دايه» در تفسيرنگاري الهام گرفته اند. اگر روزي بر اساس يافته هاي دروني و محتوايي كتب، فهرستي جامع تهيّه شود، كه به گونه اي ميزان و نوع تأثير پذيري يا تأثيرگذاري آن ها بر همديگر مشخّص گردد، آن موقع است كه توانسته ايم خطّ سير منطقي چگونگي توليد علوم جديد را مورد بررسي موشكافانه و كارشناسانه قرار دهيم. نكته ي كه در اين جا بسيار حائز اهميت است، نقش كليدي مصحّحان نسخه هاي خطّي است، كه با توجّه به اين كه براي تصحيح نسخ، مجبورند به صورتي كاملاً دقيق متن مؤلّف را چندين بار مطالعه نمايند، اگر تأثير پذيري هاي آثار تصحيحي خود را، كه با تسامح مي توان از منابع و مصادر مؤلّف هم آن را انتزاع كرد و تأثير گذاري هاي آن بر آثار ديگر، كه انصافاً تحقيق مفصّلي را طلبيده و كار نسبتاً مشكل و طاقت فرسايي است، با دقّت ثبت و ضبط نمايند؛ در آن صورت  به راحتي مي توان با مراجعه به مقدّمه ي آثار تحقيق شده اين پژوهشگران پرتلاش، انبوهي از اين تأثيرات مضبوط را استخراج و در قالب فهرستي جامع، از آثاري كه به نحوي بر همديگر تأثير گذاشته يا از هم تأثير پذيرفته اند، درج نمود كه حدّاقل نتيجه ي ظاهري چنين پژوهش ارزشمند و مهمّي، ايجاد زمينه ها و بسترهاي مطالعاتي جديدتر در حوزه ي متون خواهد بود.

بيش ترين كتابخانه هاي داراي نسخ خطّي در داخل كشور، به هر حال كم يا زياد دستنويس هايي به زبان تركي با لهجه هاي متنوّع: عثماني، آذري، اويغوري، تركمني، ازبكي، چغتايي و... مي باشند، كه متأسّفانه به جهت فضاي منفي خاصّي كه نسبت به اين زبان در كشور حاكم است، شناسايي و معرّفي اين نسخ در فهارس نسخه هاي خطّي موجود، مورد كم لطفي و بي مهري قرار گرفته اند... و اين در واقع همان است كه نگارنده در نوشتاري از با عنوان <فهرست نگاري تبعيض آميز!> ياد نمود؛ قضاوت خوشبينانه اين است كه فهرست نگاران اين نوع آثار، بهره ي كافي از زبان تركي نداشته اند و يا دسترسي به منابع و فهارس مختصّ به اين زبان را نداشته اند!

 به هر حال اين نسخ حاوي آگاهي هايي از فرهنگ اسلامي پيشينيان همين مردم مسلمان و شيعه ي آذري زبان كشورمان ايران، يا ملل مسلمان همسايه، مانند: تركيه، آذربايجان و ... است و به تعبير ديگر «تاريخ علم» اين ملّت ها، بايد به نحوي مطلوب فهرست نگاري اين نسخ در دستور كار قرار گيرد؛ چنانچه چنين انتظار را هم از پژوهشگران و فهرست نگاران ملل ديگر نسبت به دستنويس هاي فارسي داريم!

در ميان مطبوعات و نشريّات داخلي و خارجي و ضمن مجموعه ها و آثار ديگر، كه به نوعي در معرّفي نسخه هاي خاصّي مي باشند؛ اين سنّت حسنه، يكي از پژوهه هاي ارزنده اي بوده و هستند، كه در طول سال هاي گذشته در طيف وسيعي از سوي پژوهشگران اين آثار، صورت مي پذيرفته يا مي گيرد؛ به عنوان نمونه مجلاتي، مانند: Oriens، مجلة معهد المخطوطات العربيّة، فرهنگ ايران زمين و ...، مشحون از آثار و مقالاتي هستند، كه در آن ها به معرّفي دقيق يك نسخه ي خطّي، موجود در يكي از كتابخانه هاي داخل و خارج از كشور، پرداخته اند؛ حال براي آشنايي نسل جديد از پژوهشگران جوان از اين پژوهش ها و تحقيقات ارزنده و حتّي آگاهي متوليّان محلّ نگهداري و فهرست نگاران ِاين نسخ، از توصيفات عميق و توضيحات دقيقِ معرّفي كنندگان آن ها، كه به نحو بسيار دقيقي به بررسي اين نسخ از زواياي گوناگون پرداخته اند؛ بسيار به جاست كه جريان هايي دلسوز، توانا، پرتلاش و علاقمند، به نحو شايسته اي، فهرستي جامع و كامل از اين مقالات را، با استفاده و بهره گرفتن از منابع داخلي و خارجي و ساير رسانه ها، به اين مهمّ بپردازند و با راهنماها و نمايه هايي كه در پايان بر آن خواهند افزود، برگ زرّين ديگري بر افتخارات پژوهشگران اين مرز و بوم افزوده، و نام نيكي از خود بر تارك ايران، اين مهدِ دانش و ادب، به يادگار نهند؛ چنين باد!

كتاب ارزنده ي مرحوم علامه ي قزويني: يادداشتهاي قزويني، كه با همّت مثال زدني ايران شناس برجسته، جناب ايرج افشار به طبع رسيده، مشحون از دنيايي پراكنده از آگاهي هاي نفيس و منحصر به فرد در باره ي نسخه هاي خطّي و غير آن است، كه مرحوم قزويني ما حصل مطالعات عميق خويش طي ساليان دراز را، در اين اثر بي نظير، در طبق اخلاص نهاده و به دانش پژوهان، پيش كش كرده  است.  متأسّفانه اين اطلاعات علي رغم نفاست فوق العاده و منحصر بودن و حتي الفبايي بودن، به صورتي بسيار پراكنده از نظر موضوعي ثبت گرديده، كه جا دارد دستي پُر مهر آستين فتوّت بالا زده، يك راهنما و فهرستواره ي خوب و نفيسي همشأن با اين اثر، مشتمل بر اعلام، اماكن، كتاب ها، نسخه ها، واژه ها، و ...، براي همه ي مطالب آن (تأكيد)  تهيّه نمايد، كه دانش پژوهان را استفاده و بهره گيري از آن سهل و آسان گردد.

در بين نسخ خطّي كتابخانه ها، آثار بسياري وجود دارند، كه با عنوان نسخ در حاشيه تصحيح شده، يا مقابله گرديده با نسخه ي اصل، يا استنساخ شده از روي نسخه ي مؤلّف و ...، در فهارس به ثبت رسيده اند. بديهي است كه دغدغه ي اصلي بسياري از پژوهندگان و مصحّحان نسخه ها، پس از شناسايي نسخه ي اصل به خطّ مؤلّف، قطعاً دسترسي به اطلاعات و داده هاي چنين نسخه هايي است و همچنان كه در بند پيشين نيز بدان اشارت رفت، رسيدن به جايگاه مطلوب در امر پژوهش نسخه ها، احتياج به مؤلّفه هايي است، كه به يقين خلق چنين آثاري بدون وجود آن ها، امري صعب و وقت گير است و يكي از آن آثار كليدي اين است كه اثري متكفّل معرّفي نسخه هايي باشد، كه به نوعي نمايانگرِ نسخه هاي تصحيح شده در حاشيه و متن و ...، باشند. حال بسيار به جاست كه پژوهشگراني همّت به خرج داده و اين نسخه ها را ابتدا با استفاده از فهارس منتشر شده، مورد شناسايي و سپس بعد از مراجعه به اصل نسخ در كتابخانه ها به ثبت دقيق اطلاعات اين نسخه ها بپردازند. بي ترديد ارزش و اهميّت فهارسي از اين دست، امروزه در ايران و محافل علمي، آن چنانچه كه بايسته و شايسته است، شناخته شده نيست و سال ها بعد همگي به مكانت و موقعيّت اين چنين كارهايي پي برده و اعتراف خواهيم نمود! جنانچه يكي از نكته هاي اساسي اين نوع آثار، شناسايي قهري مشخصّات اساتيد و تلاميذ بلاغات و سماعات، منعكس شده در عبارات بلاغ هاي مقابله يا سماعِ نهفته در لابلاي اوراق دستنويس ها است، كه يكي از موادّ اصلي تراجم نگاري محسوب مي شوند؛ اخيراً اثري با عنوان: السماعات الدمشقيّة در دمشق به چاپ رسيده، كه دقيقاً همسو با مباحث ياد شده است و به تحقيق امثال اين آثار مي توانند الگوهايي براي چنين پژوهه هاي  ارزنده باشند. اگر پژوهشگران جوان ايراني، همّت به خرج داده و نهضتي را در خلق چنين آثاري ايجاد نمايند، قطعاً انبوهي از منابع و پيش زمينه هاي آن در كتابخانه هاي همين مرز و بوم نهفته است!

با پيشرفت تصاعدي امر پژوهش در نسخه هاي خطّي در سال هاي اخير و تأسيس مؤسّساتي كه به نوعي تصحيح نسخ را در دستور كار خويش دارند، مانند: «مؤسّسه ي آل البيت 6» در قم و «مؤسّسه ي نشر ميراث مكتوب» در تهران و ...، در سال هاي اخير شاهد انتشار انبوهي از نسخ خطّي با تصحيحات خوب و نفيس هستيم؛ حال مي طلبد فهرستي جامع از داده هاي اين آثار(چاپ تحقيقي) تهيّه گردد، كه در آن علاوه بر ثبت مراحل عادي كتابشناسي هاي تعريف شده با معيارهاي نوين جهاني، اطلاعات كامل نسخ خطّي مورد اعتماد آن ها را، كه معمولاً در آغاز و مقدّمه ي چنين آثاري از آن ها به تفصيل ياد مي شود، به تفصيل بيان دارند؛ براي نمونه كتابي با عنوان:  الاسهامات التونسيّة في التراث، در تونس به چاپ رسيده، كه دقيقاً به همين موضوع در كشور تونس پرداخته است. به اين ترتيب در دراز مدّت فهرستي جامع و نفيس از نسخ مورد اعتماد و مورد استفاده پژوهشگران، با عنوان فرضي: فهرس ما اعتمد من النسخ في نشر المخطوطات، كه اطلاعات آن ها در ضمن چنين فهرستي گرد آمده، خود به خود عرضه خواهد شد. يكي از فوائد اندك اين چنين فهرستي براي آيندگان، اين است كه دانسته خواهد شد مصحّحان گذشته براي تصحيح اثري، از چه دستنويس هايي و با چه مشخصّاتي بهره جسته اند و  چنانچه آيندگان از مصحّحان، بر اساس يافته هاي جديد از نسخ تازه ياب در كتابخانه ها، بخواهند اقدام به تصحيح مجدّد با اعتماد به نسخ تازه ياب، نمايند، از آن مسير طيّ شده آگاهي خواهند يافت و فوائد فراوان ديگر كه بايد براي آْن گفتار ديگري ساز نمود! 

جُنگ ها در ميان نسخه هاي خطّي جايگاه بسيار مهمّي در انتقال ميراث عظيم ادب عربي يا فارسي دارند، و دنيايي از داده هاي شيرين و نفيس را مانند دُرهاي گهر، در درون خود صدف وار، حفظ كرده و به نسل هاي حاضر رسانده اند؛ كه نمونه ي اخير اين نوع جُنگ ها، مجموعه ي نفيس سفينه تبريز است، كه به صورت عكسي (فاكسيميليه) از سوي كتابخانه ي مجلس شوراي اسلامي به چاپ رسيده است. حال اگر از اهمال برخي فهرست نگاران كم تجربه يا بي حوصله!، كه برخي مجموعه هاي حاوي رسائل متنوع را، خواسته يا ناخواسته، جُنگ تصوّر كرده، بگذريم، سزاوار و به جاست كه اين آثار به نوعي شناسائي و به نحو مطلوبي با عنوان: فهرست نسخه هاي خطّي جّنگ يا هرعنوان ديگر، به صورت مستقلّ فهرست و به صورت بسيار دقيقي، تمام موضوعات و عناوين دروني آن ها با ذكر شماره ي برگ آن (با قيد پشت و رو)، يادداشت نموده، تا پژوهشگران از دنياي مشحون از داده هاي بسيار ارزشمندِ دروني آن ها بي نصيب نمانند.

بسياري از نسخ خطّي نفيس موجود در كتابخانه هاي داخل و خارج، در سال هاي پيشين به جهت نفاست خاصّي كه در آن ها موجود بوده، از سوي دانش پژوهان دلسوز، به همان صورت رنگي، چاپ تصويري يا به اصطلاح «فاكسيميليه» معمولاً درشمارگان بسيار اندك، به چاپ مي رسيده يا مي رسد. كه از جمله اند چاپ تصويري نسخه هاي نفيس: تفسيرسورآبادي، شاهنامه، ذخيره خوارزمشاهي، ديوان امير خسرو، خمسه نظامي، تلخيص الاثار، سفينه تبريز و ...؛ از آن جايي كه اين نسخه ها در واقع به نحوي تقريباً همه ي گزينه هاي دخيل در يك نسخه ي خطّي را دارا مي باشند، احتياج به ثبت اطلاعات چاپي آن ها نيز هست.  بنابر مقاله اي كه در يكي از شماره ي هاي نخستين مجلّه ي وزين نامه بهارستان نيز بدان اشاره شده بود، جمعي از پژوهشگران جوان در تهران مشغول فهرست نگاري نسخه هاي فاكسي ميلي هستند، كه جاي بسي خوشوقتي است، ليكن با توجّه به گستردگي و پراكندگي اين نسخ و جالب تر از آن ادامه ي چاپ چنين آثاري در سال هاي اخير، به جاست كه پژوهشگراني چند، به صورت مستمرّ به كتابخانه هاي مختلف و مصادر گوناگون مراجعه و به ثبت اطلاعات و داده هاي آن ها بپردازند. به عنوان نمونه در همين سال هاي اخير بيش از صد جلد از اين نوع آثار توسّط دكتر فؤاد سزگين در آلمان چاپ و منتشر شده است، كه در برخي مراكز پژوهشي و كتابخانه هاي داخل كشور، نسخه هايي از آن آثار مشاهده گرديده  است.